هنر سرچشمه ای از مذهب
هنر سرچشمه ای از مذهب
چكيده :
نياز روحي و معنوي انسانها باعنايت به اينكه يك بعد انسان
معنوي وخدايي است در طول تاريخ بشريت انسانها را واداشته است تا آثار هنري
خلق نمايند كه به نحوي هم به نداهاي معنوي دروني پاسخ گفته باشند و هم
اينكه تمهيدي شده است براي ايجاد ارتباط با جامعه و . . . و اين امور باعث
خلق وماندگاري آثار ارزشمند هنرمندان در طول تاريخ اقصاء نقاط جهان شده است
.
با بررسي اجمالي تاريخ هنر و آثار بجاي مانده در اماكن مذهبي
كشورهـــاي مختلف پي مي بريم كه هر جا هنر با معنويت گره خورده و پيوند
يافته ماندگار شده است و هر جا از معنويت دور شده است پس از مدتي كوتاه از
بين رفته است .
از زمان ظهور دين مبين اسلام با الهام از كلام آسماني و با
تمسك به نام مبارك ائمه اطهار و احاديث و روايات معصومين نه تنها بسياري از
هنرها به اوج كمال مي رسد بلكه سبكهاي هنري زيادي نيز بوجود آمده است و
برخي از هنرها كه با معنويت بيشتر گره خورده اند و مطابق نياز روز انسانها
متحول شده و پاسخي به نيازهاي دروني انسانها بوده اند مانده اند و حتي
بسياري از هنرهــــاي سنتي اسلامي الگو خيلي از هنرمندان نامي كشورهاي ديگر
گرديده است . و اينجاست كه در اين مقطع زماني كه عصر صنعتي و بي عاطفگي
است نياز جامعه بخصوص نسل جوان ما به پرورش معنويت و الگوگيري از فاطمه
زهرا (س ) امري ضروري به نظر ميرسد و براي تبيين اين موضوع بايد از زبان
هنر كه بليغ ترين زبانهاست پرداخت و در اين برهه به پرورش و آموزش و تحليل و
بررسي هنرهاي سنتي و اسلامي بيشتر احساس مي شود چرا كه هنر و پديده هاي
هنري رابطه تنگاتنگي با نيازهاي معنوي و اجتماعي انسانها داشته و اين
ارتباط آنچنان بهم تنيده شده است كه تفكيك آنها از هم ممكن نيست . از اين
رو نقش هنر و ضرورت آن در پرورش ابعاد اخلاقي و معنوي شخصيت و تقويت ايمان
مذهبي و پرورش روحيه اعتقادي انسانها بسيار اهميت پيدا مي كند . البته
موانع و محدوديتهايي وجود دارد اما با شناخت عميق هنرهاي سنتي اسلامي با
استفاده از صاحبان فكر و انديشه با بكار گيري راهكارهاي عملي وضعيت بهبود
پيدا خواهد كرد .
1 - مقدمه :
اگر ميخواهي اندوه تمدن و پيشرفت ملتي را بدانيد به زنان آن ملت بنگريد .
(( ناپلئون ))
بي شك روانشناسان به اين مسئله اذعان دارند كه هنر تلطيف عواطف
و احساسات است و مذهب نيز تاثير بسزائي بر پرورش معنويت و عاطفي بودن و
انسانيت به معناي واقعي انسانها دارد . باورهاي اعتقادي ,طرح نيازها و
ياري جستن از نيروهاي برتر آن مورد نظر بوده است در جوامع و قبايل ابتدائي
مراسم اجتماعي و مذهبي اغلب توام با فعاليتهاي هنري بوده است تا آنجا كه
تاريخچه نمايش و تئاتر امروزي به مقاصد مذهبي بر مي گردد ً 1 ً . بهره گيري
از هنر در مراسم مذهبي و اعتقادي امروزه جلوه آشكار دارد . چنانكه در
مذاهب پيشرفته و زنده جهان اين گونه مراسم اغلب با سرودهاي جمعي استفاده از
لحن و آهنگ زيبا در نيايشهاي مذهبي جمعي و خواندن ادعيه و متون اعتقادي و
استفاده از هنر در بيان واقعيت هاي تاريخي مذهبي , انتقال پيامهاي اعتقادي ,
استحكام مباني ارزش اخلاقي انساني و تاثيرات مختلف بر مخاطبين نقش و
كاربردي گسترده دارد ,
چنانكه مقام معظم رهبري مي فرمايد :
هيچ تفكري تا با هنر آميخته نگردد در تاريخ به ثبت نخواهد شد .
اين امرنه فقط در زمان ظهور دين مبين اسلام , بلكه از بدو خلقت
بشريت از هنر به انحاء مختلف استفاده شده است . چنانكه خداوند هنگامي كه
انسان را خلق مي كند . روح خدائي در جسم خاكي جاي نمي گيرد در طبيعت آهنگي
با استفاده از باد و شاخه هاي خشك درختان نواخته مي شود و روح ,آرام آرام
در جسم خاكـي جاي مي گيرد . و يا در زمان پيش از بوجود آمدن زبان انسانها
با حركتهاي نمايش مطالب را براي هم تعريف مي كردند . و همه مي دانيـــم كه
قبل از خط ميخي, خط تصويري بوده است ( هنر نقاشي ابتدائي ) و يا در كتب
ابتدائي , فارسي با نقاشي شروع مي شود . رياضي با پر كردن خانه هاي خالي
كشيده مي شود . و علوم با استفاده از تصاوير و در بحث آموزش مسائل مذهبي با
استفاده از تصاوير نقاشي , و امروزه نمايش درماني به عنوان ( سايكودرام )
در جهان عملكرد خوبي را پشت سر گذاشته است .
امروز هنرمندان نامي خوشنويس به اين نتيجه رسيده اند كه تا
زماني هنر جو ( براي دوره عالي و ممتاز ) از لحاظ عرفاني و روحي رواني به
آن درجه نرسد نمي تواند مدرك ( دوره عالي و ممتاز ) بگيرد . و اين امر با
تكرار و تمرين مجموعه كلمات قوس دار ( از لحاظ رواني مشق خطوط قوس دار ,
انسان را عاطفي مي كند ) به مدت زمان طولاني او را پرورش روحي مي دهد و
وقتي ده حرف نون مي نويسد همه يكدست و يك اندازه . علاوه بر اين استادان
خوشنويس قديم نيز بصورت عملي كار تهذيب نفس با هنر جويان سفارش مي كردند و
خيلي از هنرمندان روحيه انساني را پرورش مي دهند .
و چارلي چاپلين در نامه هايش به دخترش جرالدين مي گويد :
من هميشه براي بند بازاني كه از روي طناب رد مي شدند ناراحت
بودم كه نكند از روي طناب بيفتد و نان بچه اشان ... اما من امروز ناراحت
آنها نيستم زيرا آنها هنرمند ند و ميدانند و مي فهمند من ناراحت انسانهائي
هستم كه از روي زمين به اين وسعت راه مي روند و از راه انسانيت خارج مي
شوند ... و در آخر مي گويد دخترم انسان باش پاكدل و يكدل باش زيرا در فقر
مردن و صدقه گرفتن هـــزار بار بهتــر از پست و بي عاطفه بودن است . بنابر
اين هنرمند واقعي با عنايت به مشقهاي مكرر ( تمرين هنري ) عاطفي انساني و
خدائي , اگر بعد معنوي خود را پرورش ندهد به درجات عالي هنر نخواهند رسيد .
اين امر در هنرمندان خارجي نيز مشهود است . وانگوگ نقاش بزرگ وقتي فردي به
او مي گويد وانگي گوشهاي قشنگي داري . گوش خودرا مي برد به او ميدهد . اين
امر اوج احساس و عاطفه اوست, و ساير هنرمندان نامي و حتي معماري نيز از
جمله : آثار سنگي استاد ميكل آنژ كه با استفاده از سنگ مرمر آثار گرانبهائي
را خلق كرده و پس از چند صد سال هنوز حيرت همگان را در بر مي انگيزد و يا
نقاشي هاي بجاي مانده از دوره مسيحيت در داخل كليساها و يا آثار ارزشي و
طاقهاي هلالي معماري اسلامي كه اوج آن در اصفهــان است با كاشي هفت رنگ و
... ضريـــح اماكن متبـركه و ... همه و همه به نوعي بيانگر تاثير هنر معنوي
بر انسانها است و تاثير ائمه اطهار در خلق اين آثار ارزش تاريخي بر هيچ
هنرمندي پوشيده نيست و...
نام مبارك حضرت فاطمه الزهرا ( س ) عطر آگين خيلي از شعراي
نامي ايران و ديگر كشورها شده است چنانكه ميدانيم اصول عروض و قافيه از
سياه چادر اعراب گرفته شده است از ستون , طناب و خيمه و ... گرفته تا همه
عناصر تشكيل دهند و همچنين فصاحت و بلاغت و جنبه هاي ادبي قرآن و ادعيه
توسط محققين مختلف مورد توجه و بررسي قرار گرفته است . عمق و غناي مفاهيم
ارزشها و پيامهاي اصيل توحيدي و انساني همراه با ويژگيهاي بر جسته تكنيكي و
هنر در آثار متعدد شعراي مسلمان موجب جاودانگي و مرز ناپذيري و جذابيت هر
چه بيشتر آن گشته است . چنانكه اشعاري از حافظ , سعدي , عطار , مولوي , و
... نقل مجالس بوده و بعد معنوي اين آثار تاثير به سزائي در شاعران جهان
گذاشته است .و...
در اين مقاله ضمن ارائه نمونه هائي از هنرهاي اسلامي به
تغييرات و تائيرات متقابل هنر در بعدي معنوي انسانهاو تاثير روحيه معنوي در
شكوفائي هنرهاي اسلامي مي پردازيم .
2 - نقش قرآن و بعد هنري آن :
قرآن غالباً از بياني آهنگين برخوردار است و با سجع و قافيه
همراه است چنانكه آهنگ خاص قرآن و وجود نوعي وزن را در اكثر آيات آن مي
توان مشاهده نمود , به عنوان نمونه مي توان به سوره توحيد اشاره داشت كه
قرار گرفتن واژه هائي چون احمد , صمد , لم يلد , و لم يولد , در امتداد
يكديگر موجب گيرائي افزون آن شده است . و در اغلب موارد بيان آهنگين و كلام
موزون همراه با يكديگر عناصـــري
چون تصاوير هنري مناسب , تمثال و تشبيه , موجب تاثير گذاري هر چه بيشتر مفاهيم بر مخاطب ميگردد .
تصوير سازي و خيال انگيزي در جاي جاي قرآن مشهود بود . و با
وزن و موسيقي متناسب همراه است . اين عناصر به ياري انگيز جنبه هاي بر جسته
معنوي عاطفي , هنري ارائه پيام و محتواي آيات سهل تر و سريع تر ساخته .
تاثيرات هر چه بيشتر تمثال را بر مخاطبين موجب مي گردد .
و هنرمندان نامي و بخصوص شاعران بزرگ ايران اسلامي و كشورهاي
اسلامي به نحوي از احاديث حضرت فاطمه الزهرا (س )مصوب تمثيل و تشبيه به
فراواني بكار بسته اند و اين امر در بيان زيبائي هاي مطلب و تصوير سازي
هنرمندان براي تاثير بر مخاطب بر هيچ اهل ادبي پوشيده نيست .
3 - تغييرات ساختاري هنر :
تاريخ هنر ايران و جهان كه مطالعه مي كنيم در مي يابيم كه
در طي دورانهاي مختلف عوامل مختلفي بر هنر تاثير گذاشته مكاتب و سبك ها و
شيوه هائي كه در طي دورانهاي متمادي به وجود آمده بي تاثير از روحيه
هنرمندان و مردم مقاطع مختلف زماني نبوده است .
اين تغييرات ساختاري كه ملهم از روح معنوي حاكم بر دين مبين
اسلام ( دين عطوفت و رحمت ) است تمام رشته هاي هنري تغييراتي ايجاد گرديد و
به مرور بر اساس عشق هنرمندان به معنويت اثرات ماندني بوجود آمد كه مورد
الگو خيلي از هنرمندان خارجي شد .
چنانكه ميدانيم سبك با روك كه بنيانگذار آن را مبراند نقاش
هلندي است از روي مينيـاتور ايراني گرفته اند و تصاويري كه كپي نموده اند
در موزه ها موجود است . علاوه بر اين هنرمند شهير فرانسوي پابلو پيكاسو
بنيانگذار سبك كو بيسم آثارش را از روي سفالهاي ايراني گرفته است و ...
همه اينها به نوعي مبين اين امر است كه فرهنگ و هنر ايراني
اصالتي به بلنداي تاريخ دارد و با ظهور دين اسلام تغييرات ساختاري در
هنرهاي ايراني اعم از نقاشي ( مينياتور ) و ...
به واج خود مي رسد و خط نستعليق و شكسته نستعليق بوجود مي آيد ,
نوع كاشي كاريها و معماري ايراني متفاوت مي شود و قلمزني و معرق و منبت با
خطوطي قوس دار و حتي نقوش گليم و فرش نيز تغييراتي ايجاد مي گردد .
همه اينها نشان از نياز معنوي هنرمنـد و مردم به اين شكل كارها
بود كه تمسك هنرمندان مسلمان به وجود ائمه اطهار و معصومين بي تاثير نبوده
است .
4 - اثرات روحي رواني
ديد يكي مجنوبي صحرا نورد در ميان با ديه بنشسته فرد صفحه
اش ريگ و انگشتان قلم مرتب مي زد اين نام رقم . گفت : چيست اين ؟ گفت مشق
نام ليلي مي كنم , خاطر خود را تسلي مي كنم .
هنرمند قلمزني خوشنويس , مينياتوريست و تذهيب كار و ... احساس
مي كند با خلق آثاري هنر اسلامي به خدا نزديكتر مي شود و او نيز كمك كـــار
اوست . در اصطلاح خارجيها به يك كاتارسيس مي رسد و تكرار ضربات قلم و يا
مشق خط براي هنرمند مشق نام ليلي است . لذت بصري و معنوي است .
مرحوم استاد عين القضائي كه از قلمزني هاي نامي استان بود .
يكي از آرزوهايش اين بود كه آثار قلمزني او در حرم مطهر حضرت ابا عبدا...
الحسين نصب كند . و ... نصب هم شد ... وقتي اين هنرمند نامي ايران اين همه
به ائمه اطهار عشق دارد . معلوم است آثاري كه مي خواهد در آن حرم مطهر نصب
گردد با چه شور اشتياقي خلق مي كند و همين خلق با آثار با ارزش علاوه برلذت
روحي رواني و آرامش قلبي زمينه اي براي ابتكار و ابداع نيز فراهم مي نمايد
.
ويكي ازخوشنويسان معروف ايران بودكه درچندين نوع خوشنويس استاد
بود . اوج كارهايش خوشنويسي ضريح مطهر ائمه بود كه مي ساختند .
اين افراد علاوه بر اينكه به اين كارها عشق مي ورزيدند با تمام
وجود روحي رواني براي بوجود آوردن آثار با دقت بسيار و ريز بيني فوق
العاده كه با آرامش روحي رواني بود آثاري را مي ساختند و اصولاً خطوط
اسلامي به جهت نوع آن ( قوس دار ) در پرورش روحيه آرامش بسيار موثر است
البته اين امر را روانشناسان تائيد نموده اند .
5 - ايجاد زمينه براي ابداع و نو آوري
احاديثي داريم در رابطه با علاقه به معصومين از جمله , عشق به
حسين, عشق به همه خوبيهاست و . . . هنرمند را بر آن داشته كه با تمام وجود
با اثر عجين شود و آنرا خلق نمايد .
هنرمندي كه آثاري از هنرهاي اسلامي را خلق مي كند به اين نيت
كه اگر رابطه با ائمه باشد تمام خوبيها را در خود جمع كرده است و علاوه بر
بدست آوردن وجهه مثبت در بين آحاد مردم در پيشگاه داور اصلي و باز خواست
كنند اعمال انساني كه خداوند رحمان باشد قرب و منزلت خاصـــي پيدا مي كند .
6 ـ دلايل رونق هنر اسلامي در ايران
استاد شهيدمرتضي مطهري در كتاب خدمات متقابل ايران و اسلام مباحث جالبي را ترسيم نموده اند .
آنچه كه مسلم است اين است كه امپراتوري دو هزار و پانصد ساله
پادشاهي ايران كه آثاري از آنها در تخته جمشيد , بيستون , آناهيتا و قبل از
آنها در شوش دانيال , نقش آنوباني ني سرپل ذهاب و ديوار ساروج گنج دره ,
هرسين باقي مانده است يكي از دلايل ماندگاري اينها پيوند آنها به نوعي با
خدايان آن زمان است . همه ديده ايم كه دور تا دور زيگورات چقازنبيل شوش
دانيال يك رديف آجر دور تا دور با خط ميخي نوشته شده است كه اگر كسي از اين
آجرها بر دارد و جابجا نمايد به عذاب خدايان دچار خواهد شد و يا معبد
آناهيتا به نوعي با روح معنوي مردم عجين و محل پرستشگاه بوده است و يا
زماني كه اعراب به مقبره كورش بزرگ درپاسارگار حمله مي كنند مردم منطقه
بخاطر اينكه اين اثر تاريخي از بين نرود( و منطقه را بهشت خدايان ناميده
اند) مي گويند كه مادر حضرت سليمان در زير آن دفن است وسپاه از خراب كردن
آن دست بر مي دارند . برخي بر اين باورند كه دكان داود سر پل ذهاب محل ذكر
بوده . هنوز تعداد افرادي در ايامي از سال در پاي آن شمع روشن مي كنند .
و يا وجود آتشكده هاي بزرگ منطقه ( چهار قاپي قصرشيرين ) و يا
شيراز و ... كه از آئين زرتشت گرفته شده است پا بر جا باقي مانده اند .
و يا زماني كه سپاه ابو موسي اشعري به منطقه شوش حمله مي كنند
مي بينند كه مردم هنگام كم باراني دور تا دور جنازه اي موميائي كه در داخل
شيشه است مي نشينند ذكر مي كنند و از خداوند بزرگ طلب باران مي كنند و
باران مي بارد .
ابو موسي ابتدا مي خواهد دستور خرابي آنرا بدهد . به عمر نامه
مي نويسد او نيز مي ماند او از حضرت علي ( ع ) مي پرسد و حضرت امير مي
فرمايند آنرا خراب نكنيد او حضرت دانيالي نبي است و در پيشگاه خداوند منزلت
والائي دارد و براي همين مردم او را واسطه قرار مي دهند و به بركت حضورآن
پيامبر عظيم الشان خداوند باران رحمت خويش را بر مردم آنجا فرو مي فرستد . و
امروزه مي بينيم كه علاوه بر اينكه معماري مقبره حضرت دانيال نبي به گونه
ديگر است و بركت فراوان در منطقه از وجود مبارك او وجود داردو يا نقش فرشته
ها در اطراف طاق بستان و يا وجود اهورامزدا در كتيبه بيستون و ...
اين نمونه هاي كه اشاره شد حاكي از اين است كه هر جا فرهنگ و
هنر با اعتقادات گره خورد ماندگار شد و رونق نيز پيدا مي كند .
و در اينجا به رونق برخي از هنرهاي اسلامي اشاره مي كنيم :
6 ـ 1 سرود :
تمام افرادي كه در زمان جنگ ايران و عراق ( هشت سال دفاع
مقدس ديديم و شنيديم كه نوع آهنگ و صداي نوحه خواني ( سرود اسلامي )چه
تاثير در حضور مردم در جبهه و اعزام آنها داشت , براي دفاع از كيان جمهوري
اسلامي و همه براي باز نمودن ميدان مين داوطلب مي شدند . وقتي مي خواند بر
بنديد پوتين ها يك عشق خاصي بر حضور در وجود جوانها ايجاد مي شد و ما نمونه
آن در حركات بزمي هل پرگه كردي قبل از رزم در زمانهاي كهن داشته ايم اما
آنچه مسلم است اين نوع آهنگ و سرود روح معنوي خاصي دارد كه اين امر نشات
گرفته از دين اسلام است و روحيات گذشته مردم نيز شايد آن نوع حركات رزمي
تاثير داشته به هر حال هر روز به عنوان يك نياز در مقاطع مختلف كاربردهائي
داشته اند . هوره كه از آوازهاي سنتي ايراني است از آوازهايي است كه براي
زرتشت خوانده مي شده است ( لازم به ذكر است كه در اقسا نقاط دنيا شكلهاي
مختلف دارد ) .
و يا با ربط نوازنده خسرو پرويز و ... و يا حضور نقش برجسته
شبديز بعنوان اسب زندگي خسرو پرويز قوت قلب و روحيه اعتماد به نفس را در آن
پادشاه زنده نگه داشته است اينجاست كه تاثير هنر مشخص و معلوم مي شود و يا
استفاده از ساز . دف و تنبور براي عرفا در دين اسلام كاربرد خاص دارد و
اگر دين رحمت الهي نبود شايد الان جاز آمريكائي جاي همه را گرفته بود. هر
چند كه گيتار نيز از سازهاي معنوي سنتي اقوام بومي آمريكاست . و دليل
فراگير بودن آن نيز عجين شدن با معنويت به عنوان يك نياز كه لازم كه انسان
است.
6 ـ 2 تاثير بر سوزن دوزي ( صنايع دستي )
نام مبارك حضرت فاطمه زهرا و ساير ائمه براي سوزن دوزي زنان
باعث گسترش اين هنر و زمينه اي براي سوزندوزي هاي زيبا و شكيل شده است كه
امروز گردشگر خارجي و ايراني با حضور در اماكن فروش صنايـــع دستي به دنبال
سوزندوزيهايي مي رود كه قدر مسلم اولين كار و سپس بهترين و ارزش ترين كار
ها نام ائمه اطهار و بخصوص حضرت فاطمه زهرا ( س ) در آن موج مي زند و تابلو
هاي بافته شده را يا براي تزئين خانه و كاشانه خود و يا براي پرچم در روز
عاشورا از آن استفاده مي نمايند و به عنوان پرچم افتخار به دست بچه هاي خود
مي دهند تا حافظ آنها باشد و با عشق و شعف آنرا حفظ مي نمايند . اين
ارتباط معنوي بين هنر و مردم بي تاثير براي رشد آن نبوده است . هنرمند
سوزندوز با كمك آثار و هنرمندان رشته هاي ديگر علاوه بر لذت معنـــــوي و
آرامش روحي تبحر خوبي نيز براي كالاهاي ديگر پيدا مي كنند و خيلي ها نيز از
اين راه مسائل اقتصادي خانه خود را حل مي نمايند و ...
6 ـ 3 تاثير بر هنرهاي نمايشي ( تعزيه )
تعزيه كه ريشه آن به بيش از چهار هزار سال در ايران مي رسد و
براي مراسمات سياوش و ... انجام شده است از هنرهايي است كه امروزه براي
بازآفريني صحنه هايي از حماسه كربلا و نمايش لحظه هاي با شكوه بيان اهداف
متعالي حضرت امام حسين ( ع ) و ياران با ايمان و فدا كار او در دفاع از
اسلام , عدالت و حريت و آزادي انسان اجرا مي گردد .
از آنجائيكه جنبه هاي اصلي اين گونه نمايش باز نمايي مصيبت ها و
سختيهاي خانواده ياران و همراهان امام حسين ( ع ) حضرت فاطمه زهرا ( س )و
وقايع تاريخ اسلام و متاثر ساختن مخاطبين مورد نظر مي باشد .
اين گونه نمايشها با استقبال وسيع توده هاي مردم مواجه بوده و
اگر به گونه اي مطلوب اجراء شود از تاثيرات سازنده و چشمگيري برخوردار
خواهد بود , از جمله مي تواند درك سريع تر و كامل تر حوادث و پيامهاي مورد
نظر را موجب گردد .
و اگر وجود پر بركت ائمه اطهار بعنوان معصومين نبود اين هنر
اصيل ايراني كه ريشه در مشرق زمين دارد سوژه مناسب نداشت و شايد الان اثري
از آن نبود و تمام نمايشهـاي صحنه اي كلاسيك و غربي مي بود . اما از بركت
وجود ائمه بخصوص حضرت فاطمه زهرا(س)و امام حسين ( ع ) اين هنر اصيل ايراني
پابر جاست و هنوز در همه جا حرف اول را مي زند و به عنوان يك
سبك نمايشي معتبر پذيرفته شده است در اينجا جاي بحث در رابطه با ارزش و
چگونگي آن نمي گنجد .
6 ـ 4 تاثير بر تذهيب و مينياتور
مينياتور كه همان نقاشي ريزه كاري بالا جورد و طلا و آبرنگ در
روي كاغذ يا فلز كه بيشتر در مشرق زمين معمول است از هنرهاي زنده به نام
ائمه است به اعتقاد هنرمندان نامي وجود معنوي معصومين و خطوط منحني در اصل و
اساس طراحي مينياتور كه پايه آن نگارگري ايراني است از جمله خطوط منحني
نقش و نگار فرش هاي ايراني و تذهيب ( زرانود كردن طلا كاري هنر تزئين و نقش
و نگار دادن اوراق كتابهاي خطي با آب و زر و لاجورد ) و قرآن نهج البلاغه و
ادعيه و كتب ديگر ... در ميان آنها به جهت وجه معنوي قرآن كريم و آسماني
بودن مجموعه آيات و سوره ها باعث شده كه تعداد بيشتري از هنرمندان اين رشته
ها بر روي آن تذهيب كاري كنند چرا كه علاوه بر گره خوردن آن با اعتقادات
مردم و هواداري اهل معرفت و علم و ادب از قرآن و كتب ادعيه و ... زمينه
بسيار خوبي براي پياده نمودن تفكر هنرمندان زيادي بر روي اين كتب را فراهم
كرده است يعني در حقيقت هنرمندان با اعتقاد تمام عشق و استعداد به انواع و
خلاقيت خود را بكار گرفته چون اعتقاد دارند كه براي رضاي حق تعالي است و با
تمسك از ائمه اطهار است , احساس خستگي نمي كردند و دنبال پاداش مادي كمتري
بودند ( پاداش مادي انسان پس از مدتي از آن سر زده مي شود ) به اين دلايل
باعث رشد شكوفائي و تبلور اين هنر معنويت بود و لا غير و اگر غير ازاين بود
امروز هنر صفحه آرائي ( تذهيب ) ايران حرفي براي گفتن نداشت و موزه هاي
ايران و جهان كه مملو از آثار گرانقيمت تذهيب و مينياتوراني است خالي مي
بود .
6 ـ 5 تاثير بر خوشنويسي
خطوط منحني خط شكسته و نستعليق به عنوان دو خط كه درطي دو قرن
اخير, اولي توسط استاد درويش عبدالمجيد طالقاني و دومي توسط استاد مير علي
تبريزي از دو خط نسخ و تعليق بوجود آوردند و استاد محمد رضا كلهر براي
آموزش آن قواعد و قانون وضع نمود هر دو از خطوطي در بين چند هزار خط ( ميخي
, ثلث و نسخ و تعليق و بحري و ... ) با توجه به روحيات معنوي زمان بوجود
آمدند .
هنرمندان پرورش يافته(منظور پرورش معنوي ) براي بوجود آوردن
آثار هنري خود تمام هم خود را بكار مي بستند و بر اين اساس ما بعد از دين
مبين اسلام مي بينيم كه خيلي از هنرها به اوج كمال مي رسند و در بين
هنرمندان جايگاه ويژه كسب كرده و در هر مقطع زماني اهميت و ارزش خاصي بدست
مي آورد . در اين رابطه مي توان به تحولات رو به پيشرفت هنر مينياتور ,
تذهيب , خوشنويسي و ... اشاره كرد .
چنانكه ميدانيم خط نسخ از كوفي بوجود آمد و نستعليق از نسخ و
تعليق و از نستعليق شكسته و ... و استاد محمود فرشچيان بعد از مكتب هرات و
... مينياتور را به اوج كمال رسانده است . اين اوج تحول و نوآوري زمينه ساز
آن عشق و علاقه به ائمه اطهار است و حضور وجود روح معنوي حاكم براين كار
كه حضــــــرت فاطمه الزهرا ( س ) نيز در بين انواع هنرها . جايگاه و منزلت
خاصي دارد و هنرمندان با عشق به او و سايرين دست به ابداع و نو آوري زده
اند . البته اين امر خارج از هنرهاي كلاسيك سبك مدرن اروپائي ديگر است كه
آن سبكها را بايد بصورت ديگري بررسي نمود و چنانكه ميدانيم در هنرهاي
اسلامي به جهت وجه تسمه روح و روان هنرمند و نوع خط و شكل آن ويژگيهاي ديگر
دارد چنانكه در خطوط اسليمي نگارگري اسلامي ( فرش و تذهيب و ... ) از نام
اسلام گرفته شده است و...
1ـ علي ميرزابيگي نقش هنر در بهداشت رواني 1370
7ـ موانع و محدوديت ها :
تاريخ هنر كه مطالعه مي كنيم مي بينيم كه در طي دورانهاي مختلف
هنرها فراز و نشيب هاي زيادي را پشت سرگذاشته است در رنسانس روم آثار
برجسته يونانيان كه از ارزش و اعتبار بالائي برخوردار بود به نحو شايسته
استفاده نمودند و تغييرات عمده اي بر آن ايجاد كردند و مطابق نياز روز
تحولاتي در آنها بوجود آوردند و به جهانيان معرفي كردند .
و هنر ايراني كه سابقه تمدني درخشاني دارد و بادين مبين اسلام
عجين شد و مثل گل و بوي گل . دين اسلام به مانند بوي خوش محمدي (ص ) آنرا
عطر آگين كرد و در مطالب قبلي اشاره شد كه موارد استفاده بسياري از
هنرمندان جهان قرار گرفت .
و در قالب سبكهاي ديگر به جهان معرفي نمودند . اما آنطور كه
بايد و شايد حمايت هاي جدي مستمر از آن بعمل نياورديم !!. چرا كه :
1 ـ به جهت سابقه تاريخي هنر ايراني قابل بست و گسترش به جهانيان بود .
2 ـ لازم بود نسل نو پا را با ميراث غني و ارزش هنر اسلامي آشنا سازيم .
3 ـ در كتب درسي آنطوركه بايد و شايد با استفاده از متخصصين دلسوز مسلمان استفاده بييشينه بجاي بهينه بعمل نياورديم .
4 ـ وجود احاديث و روايت ارزشمند بعنوان درس زندگي مي شود آنها
را در قالب هاي هنري جذاب بيان كرد كه متاسفانه كم شده است .
5 ـ و ...
در نتيجه به آن ميزان كه ما از پشتوانه غني برخوردار بوديم به
بسط و گسترش نداديم و نسل جوان از اين پشتوانه غني اطلاعات كافي ندارد .
متاسفانه خيلي ها احساس بي هويتي مي كنند و به همين جهت
روي آوردن به فرهنگ غربي در نسل جوان روزبروز بغرنج تر مي شود .
بخصوص امروز از طريق اينترنت دنبال رو مسائل جزئي غربي مي شوند و چون از
فرهنگ هنر اصيل اسلامي كم اطلاع هستند فكر مي كنند مرغ همسايه غاز است .
اما اگر شناخت آنها از فرهنگ هنر ايران اسلامي به اندازه كافي باشد شايد
امروزه مشكلات اجتماعي ما نيز كمتر بود . بعنوان مثال همه شعر زيباي روباه و
زاغ در كتاب فارسي ابتدائي را خوانده اند . اما چرا ما اين همه مشكل
اخلاقي در بين جوامع داريم . اگر آن درس ابتدائي در شكل بهتر هنري بيان مي
كرديم اين مشكلات امروز داشتيم ؟! قدر مسلم خير
پس لازم است براي تبين فرهنگ غني ايران اسلامي با استفاده از
احاديث و روايت در شكل و قالب هنري استفاده نمائيم ( بدور از شعار و رو
بيان كردن ) تا بصورت غير مستقيم بصورت هنري تجربيات تلخ اجتماعي را به نسل
نو پا منتقل نمائيم تا درسي باشد براي زندگي انسانها .
چرا كه اگركودكان ما اشتباهاتي گذشته را بصورت كارگاه نمايش ,
نقاشي , كاردستي و ... تجربه نمايند , ديگر محال است آن تجربه تلخ را در
زندگي مرتكب شوند . اما اگر در قالب تئوري و نصيحت باشد در ذهن نمي ماند و
احتمال تكرار آن هست . !!
8 ـ پيشنهاداتي براي بهبود وضعيت
1. برپائي جشنواره هنرهاي اسلامي و سنتي در استان بصورت مستمر
2. تقويت تشكلهاي هنرهاي اسلامي و سنتي
3. برپائي نمايشگاه دائمي از آثار هنرهاي ارزشي اسلامي در استان
4. معرفي هنرهاي اسلامي از طريق صدا و سيما و مطبوعات و ...
5. حمايت براي چاپ كتب هنرهاي اسلامي توسط دولت
6. راه اندازي آموزشكده هنرهاي اسلامي و سنتي
7. آموزش هنرهاي اسلامي و سنتي از طريق رسانه ها
8. نصب تنديس هنرهاي برتر اسلامي در ميادين سطح شهر
9. ثبت آثار با ارزش هنرهاي اسلامي
10.افزايش ساعت درس هنر در مدارس ابتدائي و راهنمائي
11.ايجاد ساعت هنر اسلامي در مدارس مقطع ابتدائي و راهنمائي و دبيرستان
9 ـ و خلاصه اينكه :
از مجموع مباحث مي توان چنين نتيجه گرفت كه هنر و پديده هاي
هنر رابطه تنگاتنگي با ويژگيها و نيازهاي معنوي و اجتماعي انسانها داشته
اين ارتباط آنچنان بهم تنيده شـده است كه هنر بعنوان تجلي انوار حق تعالي
نام برده اند . گرچه ممكن است گروهائـي هنــر را بر گرفته از محيط يا
نيازهاي جامعه بدانند اما اين امر به معناي آن از بعد معنوي نمي تواند
باشــد از اين رو نكتــه قابل توجه نقش هنر در ميان نيازهاي روحي رواني
عاطفي و معنوي انسانها است و آن بعد ملكوتي و خدائي انسانها است كه در بتن
هنر نيز نهفته است و نقطه مشترك نياز انسان و مذهب و هنر است . و اين امر
بر ضرورت كاربرد مناسب هنر در رشد معنوي و رواني انسانها تاثير دارد كه
منبعث و الهام از وجود مبارك ائمه اطهار و نقش آنها بسيار اهميت پيدا مي
كند .
از اين رو به نقش هنر و ضرورت و ابعاد اخلاقي و معنوي شخصيت و
تقويت ايمان مذهبي و روحيه اعتقادي , نگرش توحيدي و گرايش به ارزشهاي اصيل
آن با استفاده از بزرگان دين ضروري به نظر مي رسد .
و خلاصه اينكه خيلي از هنرهاي اصيل اسلامي ايراني با استفاده
از روحيه مذهبي مردم منطقه و بر اساس نيازهاي معنوي شكل گرفته است و هنر, و
دين پديده هاي روحي رواني هستند كه از پيوند و تاثيراتي متقابل برخوردارند
و ...
منابع :
1 ـ سيد قطب . آفرينش هنري در قرآن . ترجمه محمد مهدي فولادوند بنياد قرآن 1359
2 ـ علي ميرزابيگي نقش هنر در بهداشت رواني 1370
3 ـ دكترعلي شريعتي
4 ـ رهنمودها
5 ـ زهرا فولادي , مجموعه اشعار حضرت فاطمه زهرا ( س ) صفحه 32
| نویسنده: نصرت اله سپهر کارشناس ارشد هنر از دانشکده هنر های زیبا | ||
| هنر سرچشمه ای از مذهب | ||
| نياز روحي و معنوي انسانها باعنايت به اينكه يك بعد انسان معنوي وخدايي است در طول تاريخ بشريت انسانها را واداشته است تا آثار هنري خلق نمايند........ نویسنده: نصرت اله سپهر |